Góc vườn Lam: TRIỀU ĐẠI NHÀ TRẦN VINH QUANG & CAY ĐẮNG Huynh trưởng cấp Dũng Tâm Giới PHAN NGỌC THẢO

LỜI THƯA:  Thưa quý độc giả và anh em nhà Lam!

Nhiều người nhìn khái quát lịch sử Việt Nam với tâm thế ngưỡng mộ thì cho rằng Triều Trần là triều đại làm vinh  quang nhất của  dân tộc Việt Nam.

Những vị danh gia vọng tộc, hiểu sâu nếp sống Khổng Mạnh, hiểu rõ Tứ Thư ngũ kinh;  tam cang ngũ thường, những vị trung thành với nhà Lý thì phê phán cay đắng rằng triều đại nhà Trần mang tội loạn luân, cướp ngôi nhà Lý.

Đa số quần chúng  và đặc biệt những người Phật tử có cái nhìn thiền quán hiểu rằng  “trong hoa có rác trong rác có hoa, biến rác thành hoa” và hiểu rõ quy luật sinh, trụ, dị, diệt – thành, trụ, hoại, không của vũ trụ nhân sinh nên không quá băn khoăn về chuyện thế thái nhân tình.

Bản thân người viết chỉ giới thiệu một số vấn đề tổng thể  để độc giả và anh em thưởng lãm 2 phần chính: Vinh quang và Cay đắng.

1. VINH QUANG:

1.Các vị vua kiệt xuất:

* Trần Thái Tông (Trần Cảnh)  1225-1258 vi vua khai quốc nhà Trần, dưới sự phò tá của Thái sư Trần Thủ Độ, ông đã đặt nền móng vững chắc cho vương triều mới.Vị hoàng đế  trực tiếp lãnh đao Quân dân Đại Việt đánh bại quân nguyên Mông lần thứ nhất (1258). Hình ảnh ông từng đốc chiến tại Đông Bộ Đầu đã thành biểu tượng được ghi vào sử sách. Ông còn là một nhà thiền học lớn đặt nền móng cho    Thiền phái Trúc Lâm.

*Trần Thánh Tông (Trần Hoảng) 1258-1278: vị vua tài đức vẹn toàn. Năm 1290  lên ngôi Thái thượng Hoàng. Người kế nghiệp xuất sắc, nhân từ. Ông cùng con trai là Trần Nhân Tông đã chủ trì Hội nghị Diên Hồng. Hội nghị dân chủ đầu tiên trong lịch sử dựng  nước nhằm trưng cầu ý dân tạo nên khối đại đoàn kết dân tộc. Trần Thánh  Tông, Trần Nhân Tông,  Trần Quốc Tuấn đã lãnh đạo quân và dân chiến thắng quân Nguyên Mông lần 2, năm 1285 và lần 3, năm 1288

*Trần Nhân Tông (Trần Khâm)- sinh 1258 lên ngôi 1278 làm Thái Thượng Hoàng 1293:  vị Phật Hoàng lỗi lạc, Ngài thị tịch năm 1308.

2. 2. GIÁO LÝ NHÀ PHẬT LÀ NGỌN ĐUỐC SOI ĐƯỜNG.

Phật giáo nhà Trần tiếp bước tinh hoa Phật giáo nhà Lý.

 

Các vị Thiền Sư Phù Vân (Đạo  Viên – Trúc Lâm Quốc Sư) là thầy của vua Trần Thái  Tông. Năm 1236 vì uất Trần Thủ Độ vua đã trốn kinh thành lên núi Yên Tử  định đi tu, Thiền sư Phù Vân đã đưa ra lời khuyên:” Trong núi vốn không có phật, Phật ở trong tâm ta, nếu tâm lặng mà biết, đó là tâm Phật. Ngày nay bệ hạ là vua một nước phải lấy tâm thiên hạ làm tâm mình, nay thiên hạ cần bệ hạ làm sao có thể trốn đời tu hành được. Nhà vua ngộ ra quay về kinh.

Quốc sư Đại Đăng: người khai mở cho Trần Thái Tông và Trần Thánh Tông con đường  tu hành chân chính.

Tuệ Trung Thượng Sĩ (Trần Tung) là một thiền sư cư sĩ lỗi lạc, con của An Sinh Vương Trần Liễu, cháu của vua Trần Thái Tông và là bậc thầy có ảnh hưởng sâu sắc đến tư tưởng thiền học của Phật Hoàng Trần Nhân Tông

Năm 1293 , Trần nhân Tông,  nhường ngôi cho con là Trần anh Tông lên ngôi Thái Thượng Hoàng. Trần Nhân Tông là vị tổ thứ nhất của Thiền phái Trúc Lâm, ông được tôn xưng  là Trúc Lâm Đại Đầu đà  (Đệ nhị Tổ Pháp Loa, Đệ tam Tổ Huyền Quang).  Phật Hoàng đã về thôn dã, khuyên dân dẹp bỏ các dâm từ (nơi thờ tự hình ảnh ô uế). Ngài khuyên dân chúng thực hành 10 điều thiện. Đất nước thanh bình, xã hôi được cai trị theo tinh thần tam giáo đồng nguyên.

3. ĐÔI NGŨ TƯỚNG SĨ, TÀI BA, TRUNG NGHĨA.
4. Danh tướng Trần Hưng Đạo.

Ngày nay đến thăm thành phố Hải phòng khi tham quan  chiến tích Bạch Đằng của 3  vị Ngô Quyền, Lê Đại Hành và Trần Hưng Đạo về chiến công lừng lẫy  Bạch Đằng Giang, Người viết bài nầy bồi hồi xúc động về tướng quân  Trần Hưng Đạo.     Nghĩ về ông chúng ta chỉ biết bái phục Lòng kiên trung, tài năng kiệt xuất của ông, tấm lòng khoan dung, độ lượng của ông, lòng bao dung vô bờ của ông.

Để lời cha dặn trong lòng: Trước khi mất Trần Liểu (anh Trần Cảnh) đã dặn : con phải trả thù cho cha, lời trăn trối đó đi vào tâm khảm của Trần Hưng Đạo, nếu thực hiện ý cha thì không mấy khó khăn vì lúc đó ông là đại tướng quân nhứt hô bá ứng nhưng lại nghĩ đến bá tánh nên ông đã quyết định bỏ thù riêng lo đại cuộc, ông đã ngăn cấm  người thân không được nhắc đến việc trả thù.  Ngày nay khi nhắc đến Trần Hưng Đạo, đối với thế giới  ông là nhà quân sự kiệt xuất với  “ Hịch tướng sĩ” lừng danh, nhưng đối với nhân dân  ông là  Hưng Đạo Vương – Trung nghĩa vẹn toàn – bậc Thánh của thời đại.

1. Danh tướng trong hoàng tộc.

Trần Quang Khải, Trần Khánh  Dư, Trần Quốc Toản, Trần Nhật Duật  là các vị tướng lừng danh  trung dũng, kiên cường của nhà Trần. Câu chuyện  bóp nát trái cam khi  đang đứng ngoài phòng nghe bàn việc nước  khi  16 tuổi đời của Trần

 

Quôc Toản và  6 chữ vàng khi xung trận “Phá cường địch báo hoàng ân” của người thiếu niên kiêu dũng nầy ta thấy tài năng không đợi tuổi.

1. Tướng tài trong quần chúng:

Sức mạnh tổng hợp được nhà Trần khai thác  qua việc  sử dụng các vị tướng tài ba từ mọi nguồn như: Phạm ngũ Lão, (ngồi đang sọt mà lo việc nước ) Yết Kiêu vị tướng thủy quân phá tan tàu giặc bằng cách cho lính đục thuyền, Dã Tượng vị tướng thuần phục voi. Nguyễn Địa Lô vị tướng bắn cung tài ba. Ngày thường họ là người dân lương thiện, đang sọt, dân chài nhưng khi nước nhà có giặc họ là những tướng lĩnh tài ba, trung liệt..

1. Lòng yêu nước được được đánh thức đúng lúc, đúng thời:

các vị vua anh minh, đường lối lãnh đạo hợp lòng dân, nếp sống tinh thần được củng cố (dòng thiền Trúc Lâm), quân dân đồng lòng. Hịch tướng sĩ của Hưng Đạo Vương đi thẳng vào lòng người khiến mọi người như một đánh thắng đội quân hùng mạnh nhất thế giới lúc bấy giờ: 1258; 1285; 1288.

B .   CAY ĐẮNG:

1. a. Loạn luân: (Ngược lại với tam cang, ngũ thường)

Theo chủ trương của Thái sư Trần Thủ Độ, nhà Trần nghiêm cấm con trai, con gái kết hôn với người ngoại tộc.

-Dẫn đầu là Thái sư Trần Thủ Độ lấy Trần Thị Dung (anh  em chú bác ruột)

– Trần Thủ Độ ép Trần Cảnh (Trần Thái Tông) lấy  bà Thuận Thiên là vợ của anh ruột Trần Liểu, khi đó bà Thuận Thiên đã có thai 3 tháng, đứa trẻ nầy là Trần Quốc Khang không được truyền ngôi.

– Trần Thủ  Độ  ép vua Lý là Lý Chiêu Hoàng mới 7 tuổi nhường ngôi cho chồng là Trần Cảnh (8 đến 12  tuổi). Nhà Lý  chấm dứt từ năm 1225. Vị  vua Trần đầu tiên là Trần  Thái  Tông

– Cô cháu ruột lấy nhau như Thiên Thành Công chúa (em ruột Trần Liểu,Trần Cảnh)  lấy Trần Quốc Tuấn (con Trần Liểu)

– Chị em con chú, con bác trực hệ lấy nhau: Khâm Từ, Tuyên Từ (con gái Trần Hưng Đạo) lấy Trần Nhân Tông (con trai Trần Thánh Tông) ….

Tuy nhiên việc cấm kết hôn với người ngoại tộc chỉ có hiệu lực trong 2 triều đại đầu của nhà Trần, tới các triều sau nhạt nhòa theo năm tháng.

Đây là vết nhơ của lịch sử khó biện minh, người đời chỉ biết ngậm ngùi.

b.Những kẻ phản quốc:

 

1. Trần Di Ái là hoàng thân nhà Trần năm 1281 đi sứ phản bội, bị vua Nguyên dụ dỗ
2. Trần ích Tắc : ôm mộng làm vua bù nhìn con trai thứ của vua Trần Thái Tông, năm 1285 mang theo gia đình hàng giặc, mất tại Trung Quốc năm 1329
3. Trần Húc  (Tôn thất nhà Trần)  đầu hàng  quân Chiêm Thành năm 1377, sau khi vua Trần Duệ Tông tử trận tai thành Đồ Bàn, quân chiêm đánh ra bắc, Trần Húc ra đón đường đầu hàng, lấy con gái vua chiêm. Năm 1390, Chế Bồng Nga bị Tướng   Trần Khắc Chân bắn chết, Trần Húc bị tử hình tội phản quốc,…….
4. Hồ Quý Ly: đại thần cướp ngôi.

Vì hôn nhân bất chính nên các đời vua Nhà Trần sau nầy thiếu minh mẫn, có người đần độn  như các vua Trần Dụ Tông, Trần Thiếu Đế, Trần Phế Đế, nhà Trần mục nát bị Chiêm Thành do Chế Bồng Nga cầm đầu đã nhiều lần  đánh chiếm Thăng Long, vua quan bỏ chạy khỏi kinh thành. Chúng ta không ngạc nhiên  khi  quan đầu triều Hồ Quý Ly (Lê Quý Ly) phế vua năm1400 lập nên nhà Hồ. Thế là nhà Trần trị vì được 175 năm (1225- 1400). Về nhà Hồ, Hồ Quý Ly và các con là Hồ Nguyên Trừng, Hồ Hán Thương chỉ điều hành đất nước 7 năm 1400 – 1407) trước khi nhà Minh đánh bại, Hồ Qúy Ly là một trong những vị vua có tư duy táo bạo, tiến bộ  trong lịch sử Việt . Nhà Hồ đổi tên nước là Đại Ngu.

Năm 1396  là quan đầu triều của nhà Trần ông cho sử dụng tiền giấy, quy định số ruộng đất tư hữu, chế tạo súng Thần cơ, chế tạo Cổ lâu thuyền, rất lợi hại trong thủy chiến , đề cao chữ Nôm, đưa môn toán vào thi cử, xây thành Tây Đô (thành nhà Hồ 1397). Ngày nay thành nhà Hồ được Unesco công nhận là di sản văn hóa thế giới

Thành nhà Hồ là thành đá độc nhất vô nhị, làm bằng những khối đá xanh  là hình hộp chữ nhật xếp lên nhau không cần chất kết dính đã hơn 6 thế kỷ trơ gan cùng tuế nguyệt. (mỗi khối đá nặng 24 tấn, thời gian xây kỷ lục chỉ có 100 ngày!!!)

1. LỜI ĐỀ XUẤT:

Thưa  chư vị!

Người viết bài nầy đưa việc nhà Hồ cướp ngôi vào phần  “cay đắng” nhưng lại nêu lên những nét nổi bật của nhà Hồ trong 7 năm ngắn ngủi. Thực ra trong giai đoạn nầy việc cươp ngôi của nhà Hồ không được chính danh vì thiếu thiên thời, địa lợi, nhân hòa. Đó là bài học xương máu cho  cho các bậc sĩ phu..

Chúng ta  thấy chí lí khi ngâm bài kệ thị tịch của Thiền Sư Vạn Hạnh vị thầy kiệt xuất của Nhà Lý: “Thân như điện ảnh hữu hoàn vô, vạn mộc xuân vinh  thu hựu khô, nhậm vận thịnh suy vô bố úy, thịnh suy như lộ thảo đầu phô”…. Việc thịnh suy như hạt sương trên đầu ngọn cỏ. Thiền sư nhắc mọi người: cuộc đời vốn vô thường, không có một triều đại  nào là hưng thịnh vĩnh cửu. và thật thú vị khi đọc

 

bài kệ  Cư trần lạc đạo của  Phật Hoàng Trần Nhân Tông “ Cư trần lạc đạo thả tùy duyên, cơ tắc xan hồ thốn tắc miên, gia trung hữu bảo hưu tầm mích, đối cảnh vô tâm mạc vấn thiền”….trong nhà có báu thôi tìm kiếm, đối cảnh không tâm chớ hỏi thiền. Cốt lõi của bài phú: ngươi học Phật sử dụng cái vô giá của chính mình là Phật tánh để hành trì chánh pháp.

Khi có bước chân tĩnh lặng, tâm tĩnh lặng  lòng ta thấy nhẹ nhõm, như đi kinh hành giữa trời xanh mây trắng , hiểu rõ lý duyên sinh và nở nụ cười bao dung với ta và người.

 

Ngày 2 tháng 7 năm 2026. thao.phanngoc@gmail. com

          Những ngày nắng gay gắt tại quê hương Núi Ấn Sông Trà